Uzależnienie od środków psychoaktywnych jest zespołem zaburzeń fizjologicznych i psychologicznych wpływających na funkcjonowanie osoby w wymiarach somatycznym, behawioralnym, emocjonalnym, poznawczym i społecznym. Charakteryzuje się silną potrzebą przyjmowania środka odurzającego, utratą kontroli nad zachowaniem i uporczywym używaniem pomimo szkodliwych następstw oraz przedkładaniem przyjmowania środka ponad zobowiązania i inne zajęcia.

Kompleksowe spojrzenie na przyczyny uzależnienia uwzględnia uwarunkowania kulturowe, cywilizacyjne, ale także związane ze środowiskiem, w jakim obraca się jednostka, czynniki rodzinne i indywidualne. Niekorzystne czynniki cywilizacyjne oddziałują na ogół społeczeństwa, różnice dotyczą natomiast właściwości środowiska i rodziny jednostki. Wychowanie w dysfunkcyjnej rodzinie sprzyja rozwojowi podatności na uzależnienie od substancji psychoaktywnych. Może być także przyczyną rozwoju innych zaburzeń natury psychicznej i emocjonalnej. Wśród dysfunkcji rodzinnych ważną rolę odgrywają uzależnienia w pokoleniu dziadków i rodziców, przemoc i zaniedbania, bieda, traumy, choroby somatyczne i psychiczne wśród rodziców osób uzależnionych, uboga komunikacja interpersonalna oraz wychowawcza niewydolność rodziców.

Stałe oddziaływanie niekorzystnych czynników rodzinnych staje się przyczyną ukształtowana cech charakterystycznych dla osobowości przednałogowej, które ulegają pogłębieniu w miarę rozwoju uzależnienia. Osoby uzależnione charakteryzuje niedojrzałość emocjonalna, czyli niedostateczny wgląd we własne uczucia, wśród których dominuje żal, złość, poczucie winy, wstyd, lęk i strach, a uczucia i postawy umożliwiające budowanie pozytywnych więzi z innymi nie zostają w pełni rozwinięte. Ponadto opisuje je również nieadekwatny obraz własnej osoby i zachwiane poczucie bezpieczeństwa. Częste poddawanie krytyce, osądzanie, ocenianie oraz stawianie nierealistycznych wymagań przez wychowawców i opiekunów uniemożliwia zbudowanie poczucia osobistej mocy, którego podstawą są własne zachowania i dokonania. Z tego powodu jednostka pomniejsza odnoszone sukcesy, przez co nie stają się one źródłem satysfakcji. Wręcz przeciwnie, każdemu podejmowanemu działaniu towarzyszy wyobrażenie porażki. Niska samoocena wynikająca z doświadczania różnych typów przemocy, nadużyć, zaniedbań, trudności szkolnych, lęków społecznych i poczucia winy, wywołanego niemożnością sprostania stawianym wymaganiom, poprzedza sięgnięcie po narkotyki. Duża dysproporcja między wymaganiami oraz powinnościami, którym dana osoba nie potrafi sprostać, ze względu na ograniczone umiejętności pogłębia niską samoocenę.

Istotnym elementem osobowości przednałogowej, poza zaniżoną samooceną, są liczne negatywne przekonania na swój temat. Opinie osób ważnych są dla danej osoby źródłem wiedzy o niej samej. Podejście dziecka do tych opinii jest bezrefleksyjne i szybko następuje ich zinternalizowanie. Branie narkotyków może stać się sposobem na potwierdzenie, dopełnienie tego negatywnego obrazu własnej osoby. Wystawienie na ciągły stres powoduje, że reakcje na bodźce stają się znacznie silniejsze i mniej adekwatne. Tak właśnie mogą reagować na sytuacje trudne młodzi ludzie, którzy od wczesnego dzieciństwa doświadczali chronicznego stresu. Dodatkowo nie wykształcili jeszcze konstruktywnych sposobów radzenia sobie z istniejącym napięciem. Z tego powodu mogą sięgać po negatywne wzorce rodzinne, takie jak regulowanie emocji przy użyciu substancji psychoaktywnych albo destrukcyjnych form zachowania panujących w grupach rówieśniczych.